Douane- en sanctierecht

Bestuursrechtelijke overtredingen op douanegebied zijn aan de orde wanneer overtredingen zonder opzet of slechts lichtvaardig zijn begaan. De centrale delictsomschrijving is de lichtvaardig begane belastingverkorting conform § 378 Abgabenordnung (AO), waarbij grof nalatig wordt gehandeld: de dader verkort de heffingen niet bewust, maar het is hem duidelijk dat zijn handelwijze niet correct is.

Op grond van § 378 lid 1 AO handelt in strijd met het bestuursrecht wie als belastingplichtige of bij de behartiging van de belangen van een belastingplichtige een van de in § 370 lid 1 AO omschreven feiten lichtvaardig begaat. De bestuursrechtelijke overtreding kan worden bestraft met een boete tot 50.000 euro (§ 378 lid 2 AO).
Verdere bestuursrechtelijke overtredingen zijn geregeld in § 82 van de Außenwirtschaftsverordnung (AWV) en betreffen met name overtredingen van EU-sanctieverordeningen. De AWG-wijziging 2025 heeft de boetefeiten in § 82 AWV aanzienlijk uitgebreid en differentieert overtredingen thans naar aard en risico.

Bovendien maken §§ 30, 130 van de wet inzake bestuursrechtelijke overtredingen (OWiG) de sanctionering van ondernemingen met boetes tot tien miljoen euro bij opzettelijke overtredingen mogelijk. Met de AWG-wijziging 2025 werden de maximale boetegrenzen voor ondernemingen bij sanctieovertredingen verhoogd tot 40 miljoen euro (§ 19 lid 7 en 8 AWG).

De vervolgingsverjaring voor fiscale bestuursrechtelijke overtredingen bedraagt in de regel vijf jaar (§ 384 AO), terwijl verkeersbestuursrechtelijke overtredingen doorgaans binnen zes maanden verjaren.

Strafbare feiten zijn aan de orde wanneer opzettelijk in strijd wordt gehandeld met douanerechtelijke voorschriften. De belangrijkste delictsomschrijvingen zijn:
Douanefraude (§ 370 AO): Gelijkgesteld met de algemene belastingontduiking als belastingstrafrechtelijk feit, dreigt hier op grond van § 370 lid 1 AO een geldboete of gevangenisstraf tot vijf jaar. Bij bijzonder ernstige gevallen conform § 370 lid 3 AO verhoogt de straf zich tot zes maanden tot tien jaar gevangenisstraf.

Een bijzonder ernstig geval is op grond van § 370 lid 3 zin 2 nr. 1 AO met name aanwezig wanneer de dader “in grote omvang belastingen verkort of ongerechtvaardigde belastingvoordelen heeft verkregen”. Het Bundesgerichtshof (BGH) heeft in zijn richtinggevende beslissing van 2 december 2008 (Az: 1 StR 416/08) de straftoemeting bij belastingontduiking aangescherpt en beslist dat voor het aannemen van de “grote omvang” een ontdoken bedrag van meer dan 50.000 euro per jaar volstaat.
Verbodsinbreuk (§ 372 AO): Deze delictsomschrijving omvat de schending van in-, uit- of doorvoerverboden. Wie goederen in strijd met verboden over de Duitse douanegrens brengt, maakt zich strafbaar.

Smokkel (§ 373 AO): De beroepsmatige smokkel vormt een verzwaard strafbaar feit met een gevangenisstraf van zes maanden tot tien jaar. In minder ernstige gevallen dreigt een gevangenisstraf tot vijf jaar of een geldboete.
Het onderscheid tussen bestuursrechtelijke overtreding en strafbaar feit hangt in hoge mate af van het opzet en de verrijkingsoogmerk. Handelde de verantwoordelijke persoon bewust om zich te verrijken, is doorgaans sprake van een strafbaar feit. Bij grove nalatigheid zonder bewuste pleging wordt de overtreding aangemerkt als bestuursrechtelijke overtreding.

Met de wijziging van de Außenwirtschaftsgesetz (AWG) in 2025 reageert Duitsland op de EU-richtlijn 2024/1226 inzake sanctiestrafrecht en verscherpt het de juridische randvoorwaarden aanzienlijk. Deze wijzigingen hebben verstrekkende gevolgen voor ondernemingen die actief zijn in de internationale handel.

Nieuwe strafbare feiten en hogere strafmaxima

Het herziene § 18 AWG herformuleert de strafbare feiten en differentieert deze sterker. Voortaan worden overtredingen van verbindings-, handels-, transactie-, dienstverlening- en beschikkingsverboden uitgebreid gesanctioneerd. Ook het verplaatsen of gebruiken van bevroren vermogensbestanddelen wordt uitdrukkelijk meegenomen.

Bijzonder belangrijk is het nieuwe § 18 lid 6a AWG, dat in bijzonder ernstige gevallen een gevangenisstraf van zes maanden tot tien jaar voorziet. Een bijzonder ernstig geval wordt met name aangenomen wanneer:

• Valse of onvolledige opgaven worden gedaan aan een overheidsinstantie over het eindgebruik, de transportroute, de ontvanger, de afzender, de oorsprong, de koper, de verkoper, de hoeveelheid of de prijs
• Ondernemingen in derde landen worden gebruikt om sanctieovertredingen te verhullen
• Een derdelandsvennootschap respectievelijk haar bestuur financieel of feitelijk afhankelijk is van de EU-vennootschap

Dit betreft met name constellaties waarbij EU-vennootschappen een bepalende of overheersende invloed uitoefenen op derdelandsvennootschappen om uitvoerverboden te omzeilen.

Lichtvaardig handelen wordt strafbaar

Een ingrijpende vernieuwing is de strafbaarheid van lichtvaardig handelen bij dual-use-goederen (goederen met dubbel gebruik). Op grond van § 18 lid 2 AWG-E kunnen grof nalatige overtredingen van sanctieverboden met betrekking tot dual-use-goederen worden bestraft met een gevangenisstraf tot drie jaar of een geldboete. Dit betekent een aanzienlijke uitbreiding van de strafbaarheid, aangezien tot nu toe alleen opzettelijke overtredingen als strafbare feiten golden.

Drastische verhoging van de boetes

De maximale boetegrenzen voor ondernemingen werden verviervoudigd van tien miljoen euro naar 40 miljoen euro (§ 19 lid 7 en 8 AWG). Deze verhoging voert de vereisten van de EU-richtlijn uit en maakt duidelijk dat compliance in het buitenlandse economische recht de hoogste prioriteit moet hebben.

Wegvallen van de inwerkingtredingstermijn

Tot nu toe hadden ondernemingen twee werkdagen de tijd om zich op nieuwe sancties in te stellen. Deze inwerkingtredingstermijn vervalt voortaan. Ondernemingen moeten nieuwe sanctielijsten naleven vanaf het moment van publicatie. Dit stelt hoge eisen aan een functionerend compliance-managementsysteem dat een onmiddellijke kennisname en uitvoering van nieuwe embargovereisten moet waarborgen.

Uitgebreide meldingsplichten

De meldingsplichten worden uitgebreid door een algemene “iedereen-plicht” (§ 18 lid 5a AWG), waarvan juridisch adviserende beroepen zijn uitgezonderd. Overtredingen van deze meldingsplicht zijn voortaan strafbaar.

De wijziging stelt uitdrukkelijk het verhullen van vermogensbestanddelen via derden ter omzeiling van sancties strafbaar. Met name worden handelingen meegenomen waarbij via ondernemingen in derde landen wordt geprobeerd EU-sancties te omzeilen. Ondernemingen met dochtermaatschappijen in embargoland zoals Rusland moeten bijzonder voorzichtig zijn: als de dochtermaatschappij een EU-sanctie overtreedt, kan dit worden toegerekend aan de Europese moedermaatschappij.

Rusland-sancties en compliance-vereisten

De uitgebreide EU-sancties tegen Rusland stellen ondernemingen voor bijzondere uitdagingen. Het Bundesamt für Wirtschaft und Ausfuhrkontrolle (BAFA) heeft in mei 2025 nieuwe compliance-vereisten gepubliceerd die concretiseren wat ondernemingen bij de omgang met de Rusland-sancties moeten presteren.

Risicoanalyse en zorgvuldigheidsplichtig

Het BAFA vereist een systematische risicoanalyse met focus op de volgende gebieden:

• Producten: identificering van goederen met hoog misbruikpotentieel
• Handelspartners: controle op bijzonderheden in de eigendomsstructuur of -geschiedenis
• Handelsroutes: herkenning van omwegen of routewijzigingen die op verhulling duiden
• Transacties: vergelijking van betalingswegen en hoeveelheden met het gestelde gebruik

Deze risicoanalyse moet regelmatig worden herzien en bijgewerkt, met name bij nieuwe zakenpartners, producten of gewijzigde handelsroutes.

Interne exportcontroleprogramma’s (ICP)

Ter vervulling van de zorgvuldigheidsverplichtingen verwacht het BAFA de uitvoering van een intern exportcontroleprogramma (ICP). Dit dient de volgende elementen te omvatten:

• Heldere organisatiestructuur en -processen
• Bijhouden van registraties en bewaring van documenten
• Personeelsselectie, opleidingen en bewustmaking
• Procesgerelateerde en systeemgerelateerde controles
• Klokkenluidersysteem
• Fysieke en technische beveiliging

De uitvoering van een ICP is weliswaar niet wettelijk verplicht, maar dringend aanbevolen en wordt getoetst bij de aanvraag van verzamelvergunningen. Op grond van § 8 lid 2 zin 1 AWG kan de verlening van een uitvoervergunning afhankelijk worden gesteld van de betrouwbaarheid van de exporteur.

No-Russia-clausule en uitvoerverboden

De zogenoemde „No-Russia-clausule” verplicht exporteurs te waarborgen dat bepaalde goederen niet naar Rusland of Belarus worden wederuitgevoerd. Overtredingen van deze clausule zijn geregeld in § 82 AWV als bestuursrechtelijke overtredingen en kunnen worden bestraft met forse boetes.

Omdat douanefraude is gelijkgesteld met de algemene belastingontduiking, bestaat ook in het douanerecht de mogelijkheid van een strafopheffende vrijwillige melding op grond van § 371 AO.

Voorwaarden van de vrijwillige melding

Een geldige vrijwillige melding vereist de volgende voorwaarden:
Volledigheid: Op grond van § 371 lid 1 AO moeten alle niet-verjaarde belastingdelicten van een belastingsoort, maar minimaal alle belastingdelicten van een belastingsoort binnen de laatste tien kalenderjaren volledig worden gecorrigeerd. Het BGH heeft in zijn beschikking van 20 mei 2010 (1 StR 577/09) benadrukt dat de belastingdienst door de vrijwillige melding in staat moet worden gesteld om zonder wezenlijke tussenstappen de belasting op correcte wijze vast te stellen.
Tijdigheid: Het feit mag nog niet zijn ontdekt. Op grond van § 371 lid 2 nr. 2 AO is een vrijwillige melding uitgesloten als de belastingontduiking al was ontdekt en de dader dit wist of bij redelijke beoordeling van de feiten daarmee rekening moest houden. Het BGH definieert de ontdekking van het feit als gegeven wanneer de feiten zodanig zijn dat op grond van de herkende omstandigheden waarschijnlijk is dat dit een veroordeling kan rechtvaardigen.
Nabetaling: Heeft de dader vóór de vrijwillige melding al belastingvoordelen verkregen, is straffeloosheid conform § 371 lid 3 AO verbonden aan de voorwaarde dat de dader de ontdoken belastingen (en eventueel bepaalde rente) daadwerkelijk betaalt. Dit moet binnen een bepaalde termijn plaatsvinden.
Geen beletselen: Er mogen geen uitsluitingsgronden aanwezig zijn.

Grenzen van de straffeloosheid

Op grond van § 371 lid 2 nr. 3 AO is een vrijwillige melding in beginsel uitgesloten als de verkorte belasting of het verkregen ongerechtvaardigde belastingvoordeel meer dan 25.000 euro per feit bedraagt. Bij hogere bedragen kan van strafvervolging alleen worden afgezien bij betaling van een overeenkomstige toeslag:

• Bij meer dan 25.000 euro: 10% toeslag
• Vanaf 100.000 euro: 15% toeslag
• Bij meer dan één miljoen euro: 20% toeslag

Niet van toepassing bij andere strafbare feiten

Belangrijk: de strafopheffende vrijwillige melding geldt alleen voor douanefraude (§ 370 AO). Ze geldt niet voor strafbare feiten op grond van § 372 AO (verbodsinbreuk) of § 373 AO (smokkel) en ook niet voor andere in samenhang gepleegde strafbare feiten zoals documentsdelicten.

Professionele begeleiding vereist

Een vrijwillige melding is een hoogcomplex juridisch instrument waarbij fouten ernstige gevolgen kunnen hebben. De vrijwillige melding moet volledig en tijdig plaatsvinden, anders wordt de opsporingsprocedure op gang gebracht zonder straffeloosheid te verkrijgen. Reef Legal adviseert u uitgebreid over de voorwaarden en begeleidt u bij het opstellen en indienen van een geldige vrijwillige melding.

Bij Reef Legal verbinden wij gedegen juridische expertise met een pragmatische, cliëntgerichte aanpak. Ons team van ervaren advocaten en solicitors beschikt over uitgebreide kennis van het douanerecht, sanctierecht en buitenlandse economische recht.

Wij adviseren en vertegenwoordigen u in alle aangelegenheden:

• Verdediging in OWi-procedures en strafprocedures wegens douanefraude, verbodsinbreuk, smokkel en sanctieovertredingen
• Vertegenwoordiging bij douanecontroles en onderhandelingen met hoofddouanekantoren
• Opstelling en begeleiding van strafopheffende vrijwillige meldingen
• Advies bij doorzoekingen door douanerecherche en belastingrecherche
• Compliance-advies ter vermijding van overtredingen
• Implementatie van exportcontroleprogramma’s en compliance-managementsystemen
• Advies over BAFA-vergunningsprocedures en exportcontrole
• Verdediging bij intrekking of weigering van douanevergunningen en AEO-status